PRACOWNIA KULTURY LITERACKIEJ POMORZA
Od października 2004 roku w
Instytucie Filologii Polskiej działa Pracownia Kultury Literackiej Pomorza,
której zadaniem jest prowadzenie długofalowych badań literaturoznawczych. W
oczywisty sposób najsilniejszy akcent pada na analizowanie oraz interpretowanie
polskiego życia literackiego na Pomorzu. Ważne jest zwłaszcza określenie
zasięgu, charakteru i jakości zjawisk literackich, które w pełni objawiły się
dopiero po 1945 roku. Niezwykle istotna dla celów badawczych jest również sprawa
rozpoznania przestrzeni literackiej kaszubskiego kręgu kulturowego. Powiązanie
tej tradycji z kulturą polską jest traktowane jako oczywiste, lecz cenne jest
śledzenie takich faktów i fenomenów literackich i społecznych, które ukazują
samoistność tradycji kaszubskiej, z własnym językiem, środowiskiem artystycznym
i ruchem wydawniczym. Nie brakuje w działaniach Pracowni sięganie do tradycji
niemieckiego kręgu językowego, aby docenić i podkreślić jego kulturotwórczą
rolę, o czym się nieco zapomina w literaturoznawstwie polskim. Interesuje nas
także literacka współczesność Pomorza, stąd prace, które próbują uchwycić
obecność kręgu najmłodszych poetów i pisarzy.
Tematy badawcze Pracowni zogniskowane są wokół kilku problemów. Pierwsza grupa
dotyczy tematów w ujęciu historyczno-definicyjnym. Znajdują się tutaj dyskusje
nad ideą „małych ojczyzn”, określenie, czym jest tożsamość kulturowa Pomorza (z
uwzględnieniem stanowiska polskiego, niemieckiego i kaszubskiego), opis relacji
między literaturą regionu a literaturą powszechną, przedyskutowanie terminologii
typu „region” i „regionalizm” pomorski. Druga grupa tematów objęta jest
perspektywą literacko-socjologiczną: np. opisanie znaczenia Kościołów
katolickiego i ewangelickiego dla kultury literackiej Pomorza, omówienie kręgu
Młodokaszubów (rola literacka, społeczna i polityczna), zarysowanie problemu
edukacji regionalnej mniejszości narodowych i etnicznych, zinterpretowanie mitu
kulturowo-literackiego Pomorza. Po trzecie, tematy badawcze ujmujemy w porządku
biograficzno-literackim, np. opis klasyków folkloryzmu i etnografii Pomorza
(m.in. A. Hilferding, O. Kolberg, F. Ceynowa), czy analiza znaczenia Hieronima
Derdowskiego dla literatury Polski i Kaszub. Czwarty sposób realizowania zadań
odbywa się w ujęciach ściśle filologicznych: przedstawienie zabytków kultury
literackiej Pomorza, zarysowanie specyfiki arcydzieła literackiego Kaszub Żëcé i
przigodë Remusa Aleksandra Majkowskiego, ukazanie cech prozy Anny Łajming,
scharakteryzowanie prac literackich i edukacyjnych Jana Drzeżdżona,
sproblematyzowane omówienie prozy Güntera Grassa, Pawła Huelle, Stefana Chwina
czy Daniela Odiji. Ostatnia z grup tematów badań wynika z ujęć geografii
literatury: np. historia, ośrodki i tytuły czasopiśmiennictwa pomorskiego,
współczesne życie kulturalne Pomorza (związki i stowarzyszenia, inicjatywy
kulturalne) oraz najnowsza pozycja społeczno-kulturalnego ruchu kaszubskiego.
Wszystkie typy ujęć tematów badawczych ukazują skomplikowaną rzeczywistość
kulturową, w której poszczególne metodologie i interpretacje mogą się wzajemnie
uzupełniać. Wszystkie też pozwalają na bliższe scharakteryzowanie problematyki
genius loci Pomorza i szerzej – basenu Morza Bałtyckiego.
Pracownia Kultury Literackiej Pomorza, choć pomysłodawczo i organizacyjnie
wywodzi się z Instytutu Filologii Polskiej jest w założeniu jednostką
międzyzakładową i międzyinstytutową. Dominacja tematów literaturoznawczych nie
oznacza, że w działaniach Pracowni nie mogą odnaleźć się pracownicy Instytutu
Historii czy Instytutu Neofilologii. Zainteresowania pomorzoznawcze mogą zresztą
dotyczyć nie tylko środowiska Wydziału Filologiczno-Historycznego, ale również
geografów religii, pedagogów czy filozofów. Kultura literacka Pomorza nie jest
bowiem jakimś odpryskiem regionalistyki czy etnografii, a projektem
interdyscyplinarnym o szerokiej antropologicznej perspektywie. W obszarze
antropologicznych i komparatystycznych kontekstów badań Pracowni nie można
przecież ograniczać się do jednej tylko jednostki. Kiedy pojawiają się odwołania
do wspólnych przestrzeni kultury, literatury i mitologii germańskiej i
słowiańskiej, powinna zaistnieć wspólnota organizacyjna. Obrazowym odniesieniem
do odczytywania antropologicznej semantyki projektów badawczych Pracowni jest
figura tygla kultury, w którym mieszają się nie tylko wpływy polskie,
kaszubskie, niemieckie, ale i w mniejszym stopniu skandynawskie, czy w wymiarze
najmniejszym, ale także znaczącym: żydowskie czy ukraińskie.
Realizacja prac badawczych polega nie tylko na pracy studyjnej, w cichości
biblioteki. Organizowane są spotkania seminaryjne i odczyty pracowników
naukowych. Dotychczas przedstawione zostały artykuły o charakterze kulturowym
Pomorza, o obrazie Pomorza w tradycji niemieckiej, przedstawiono sylwetkę
Heinricha von Stephana, opisano charakter literatury pomorskiej w latach 50. i
60. XX w. oraz rozważania dotyczące pomorskich nazwisk.
Inny charakter mają konferencje tematyczne, np. Bytowskie Konferencje
Kaszubologiczne, które mają formę corocznych spotkań naukowych. Pomysłodawcom
nie zależy tu na tworzeniu pozornego ruchu intelektualnego czy organizowaniu
okazjonalnych imprez kulturalnych. Chodzi raczej o wypracowanie stałego miejsca
studiów nad literaturą kaszubską, o wytworzenie tradycji filologicznych badań
nad wybitnymi artystami słowa oraz nad przejawami życia literackiego kaszubskiej
enklawy kulturowej. Wypełnianie takiego zadania obliczone jest na wiele lat, na
całe pokolenia literaturoznawców, którym sprawa literackiego opisania Pomorza
nie jest obojętna. Dotychczas zorganizowano konferencje o Hieronimie Derdowskim
jako wyrazistym literacie opisującym przestrzeń Kaszub, o Aleksandrze Majkowskim
– pierwszym artyście o tak wysokiej świadomości samoistnej tradycji kaszubskiej,
o Florianie Ceynowie – pierwszym badaczu mającym naukowe ambicje opisania
Kaszub. Ostatnia konferencja, która się odbyła w październiku tego roku,
dotyczyła dzieł Szymona Krofeya, Michała Pontanusa, które omawiane były na
planie pomorskiego protestantyzmu.
Seminaria w Słupsku oraz konferencje kaszubologiczne w Bytowie i dalsze pomysły
działań Pracowni mają na celu przedstawianie przeszłości i teraźniejszości
miejsca, w którym się przebywa. Namysł intelektualny ma wspomóc budowę
emocjonalnej i tożsamościowej relacji do rzeczywistości, ma kreować aktywne
tworzenie kultury, nie zaś tylko nihilistyczne jej konsumowanie. Wówczas tworzy
się społeczność świadoma swego dziedzictwa, swoich dążeń, aktywna i twórcza.